بهتازگی با حمایت معاونت علمی، زیرساخت راهاندازی آزمایشگاه پزشکی دقیق در کشور فراهم شده است.
پزشکی دقیق یعنی ارائه پیشگیری، تشخیص و درمان متناسب با ویژگیهای منحصربهفرد هر فرد براساس ژنتیک، سبک زندگی و عوامل محیطی.
تصور کنید دنیایی را که در آن، از لحظه تولد، برای هر فرد یک نقشه سلامت اختصاصی ترسیم میشود؛ نقشهای که میتواند سالها پیش از بروز بیماریها، خطرها را پیشبینی کند و مسیر پیشگیری و درمان را دقیق و شخصیسازیشده پیش ببرد.
این همان افقی است که امروز نظامهای سلامت جهان به سمت آن حرکت میکنند؛ عبور از پزشکی «یک نسخه برای همه» و رسیدن به درمانهایی که برای هر انسان، منحصر به خود او طراحی میشود.
در سالهای اخیر، پیشرفت در حوزههایی مانند دادههای ژنتیکی، فناوریهای اومیکس و تحلیل کلاندادهها، این چشمانداز را از یک ایده علمی به واقعیتی در حال تحقق تبدیل کرده است. در همین زمینه، مصطفی قانعی با اشاره به این تغییر مسیر جهانی تأکید میکند «پزشکی دقیق» آینده نظام سلامت را شکل خواهد داد؛ رویکردی که به گفته او، درمان را هدفمندتر، اثربخشتر و در عین حال مقرونبهصرفهتر میکند.
به همین بهانه، با مصطفی قانعی، دبیر ستاد توسعه فناوریهای زیستی و سلولهای بنیادی معاونت علمی ریاستجمهوری گفتوگو کردیم تا جزئیات این تحول، فرصتها و چالشهای پیشروی پزشکی دقیق در ایران را بررسی کنیم.
پیشبینی، گام نخست پزشکی دقیق است
مصطفی قانعی، دبیر ستاد توسعه فناوریهای زیستی و سلولهای بنیادی معاونت علمی ریاستجمهوری با بیان اینکه در افق پزشکی آینده، پزشکی دقیق که جایگزین روشهای امروز خواهد شد، ابزارهایی ضروری نیاز دارد و یکی از کلیدیترین آنها آزمایشگاههاست، به ما میگوید: در این نوع پزشکی، نکته نخست «پیشبینی» است. پیشبینی به افراد امکان میدهد مسیر پیشگیری را از کودکی در پیش گیرند؛ برای مثال، اگر مشخص شود فردی در معرض ابتلا به دیابت است، برنامهای شامل ورزشهای منظم و رژیم غذایی ویژه طراحی خواهد شد تا راه ابتلا بسته شود. این رویکرد نه تنها سلامت فرد را تضمین میکند، بلکه در پزشکی دقیق، هزینههای درمان به شکل چشمگیری کاهش مییابد.
در پزشکی امروز، معمولاً صبر میکنیم تا بیماری فرد را درگیر کند و سپس مداخله درمانی آغاز میشود؛ اما در پزشکی دقیق، یکی از ارکان اصلی کار، پیشبینی و پیشگویی است و این موضوع بدون آزمایشهای دقیق ممکن نیست. این آزمایشها که امروزه در دسترس هستند، با استفاده از دستگاههایی مانند NGS، توانایی شناسایی ژنهای مستعد ابتلا به بیماری را در هر فرد دارند. نتیجه آزمایش به فرد اعلام میکند او در معرض چه بیماریهایی قرار دارد و احتمال ابتلا به کدام بیماریها در آینده بیشتر است.
او ادامه میدهد: خبر خوب این است که در کشور ما نیز آزمایشگاههایی برای این منظور راهاندازی شدهاند و افرادی که تمایل دارند بدانند در آینده چه بیماریهایی ممکن است آنها را تهدید کند، اکنون امکان شناسایی این خطرات را دارند. این مرحله که مرحله پیشبینی نامیده میشود، پایه و اساس پزشکی دقیق را شکل میدهد. پس از پیشبینی، نوبت به مرحله دوم یعنی پیشگیری میرسد. در این مرحله، برنامهای خاص و شخصی برای هر فرد تدوین میشود که شامل رژیم غذایی ویژه و توصیههای سبک زندگی است. این برنامه براساس آزمایشهای ژنتیکی فرد طراحی میشود و نشان داده شده که رعایت آن میتواند شانس ابتلا به بیماریهای پیشبینیشده را کاهش دهد. برخلاف روشهای مرسوم امروز که توصیهها معمولاً عمومی و کلی هستند، برای مثال، رژیمها و دستورالعملهایی برای بیماران دیابتی یا آسمی به صورت یکسان ارائه میشود، در پزشکی دقیق هر توصیه کاملاً شخصیسازی شده است. به این ترتیب، فرد میتواند با رعایت دقیق این برنامه، از ابتلا به بیماریهای پیشبینیشده جلوگیری کند و مسیر زندگی سالمتری داشته باشد.
در مرحله بعدی پزشکی دقیق، زمانی که فردی به بیماری مبتلا شد، اصل مشارکت فعال بیمار محور کار خواهد بود. در این رویکرد، دستورالعملها و ابزارهای لازم در اختیار فرد قرار میگیرد و او است که مسئول کنترل و مدیریت وضعیت خود است. این روش موجب میشود سواد سلامت افراد به شکل چشمگیری افزایش یابد و بیمار، خود به یک همیار فعال در درمان تبدیل شود. برای مثال، اگر فردی مبتلا به فشار خون است، دستگاه فشار خون در اختیار او قرار میگیرد تا در منزل وضعیت خود را اندازهگیری کند. دادههای ثبت شده، در نرمافزار مخصوص وارد میشوند و این نرمافزار براساس ویژگیهای شخصی فرد، راهنمایی میکند که چگونه با تغییر سبک زندگی، رژیم غذایی و فعالیتهای روزانه، فشار خون خود را کنترل کند. مشابه همین روش در مورد دیابت یا مرض قند نیز اعمال میشود؛ دستگاههای لازم در اختیار بیمار قرار میگیرد و اطلاعات مربوط به تغذیه، فعالیت بدنی و ورزش وارد نرمافزار میشود تا برنامهای دقیق برای بهبود وضعیت فرد ارائه شود.
ایران در مسیر پزشکی پیشرفته
قانعی با تأکید براینکه در پزشکی امروز، انتظار عمده بر دوش پزشک است که همه امور بیمار را مدیریت کند، اما در پزشکی آینده، نقش اصلی به عهده خود بیمار خواهد بود، عنوان میکند: سواد سلامت از طریق پایگاهها و درگاههای اطلاعرسانی و نرمافزارهای هوشمند، مطابق با ویژگیهای فردی هر بیمار ارائه میشود و فرد میتواند به شکل فعالانه سلامت خود را مدیریت کند.
در مرحله درمان در پزشکی دقیق، تمرکز بر ارائه درمان شخصیسازیشده برای هر فرد است. درمان براساس دادههای آزمایشگاهی که از همان آزمایشگاههای پیشرفتهای که پیشتر ذکر شد بدست میآید، طراحی میشود و ممکن است کاملاً متفاوت از درمان فرد دیگری با همان بیماری باشد. امروز، در پزشکی مرسوم، برای همه بیمارانی که یک بیماری مشخص دارند مثل دیابت، فشار خون یا آسم، یک درمان عمومی و یکسان تجویز میشود. اما در پزشکی دقیق، هر فرد برنامه درمانی خاص خود را دریافت میکند و حتی ممکن است داروها و دزهای تجویزی برای او متفاوت از دیگران باشد.
وی خاطرنشان میکند: چهار بخش پزشکی دقیق یعنی پیشبینی، پیشگیری، مشارکت فعال بیمار و درمان شخصیسازیشده، همگی وابسته به آزمایشگاههای پیشرفته هستند. این آزمایشگاهها پایههای علمی و عملی پزشکی آینده را شکل میدهند و تضمین میکنند در آینده دیگر نیازی به مراجعه به پزشکی کشورهای پیشرفته نخواهیم داشت؛ چرا که تمامی ابزارها و دانش لازم برای ارائه درمانهای دقیق و فردی، در کشور ما موجود خواهد بود. این آزمایشگاه که آزمایشگاه ملی مولتیاومیکس نام دارد در برخی کشورهای پیشرفته موجود بوده و قرار است در آینده پایههای علمی پزشکی دقیق را تقویت کند. در کشور ما نیز سرمایهگذاریهای لازم برای راهاندازی این آزمایشگاه انجام شده است و راهاندازی کامل آن حدود یک سال طول خواهد کشید.
وقتی فناوری و سواد سلامت دست در دست هم میدهند
او به یکی از مزایای پزشکی دقیق که کاهش هزینههای درمان است، اشاره میکند و میگوید: برخلاف تصور عمومی که این نوع پزشکی پیچیده و پرهزینه به نظر میرسد، با استفاده از پیشبینی، پیشگیری و درمان شخصیسازیشده، هزینهها بهشدت کاهش مییابد. این موضوع موجب میشود بیماران عادی نیز بتوانند از این خدمات بهرهمند شوند و پزشکی دقیق تنها محدود به قشر خاص یا کشور خاصی نباشد. به عبارت دیگر، پزشکی آینده نه تنها هوشمند و شخصیسازیشده است، بلکه دسترسپذیر و مقرون بهصرفه خواهد بود.
در پزشکی دقیق، دیگر طبقهبندی بیماران به «عادی» و «غیرعادی» معنا ندارد. واقعیت این است که بیشترین هزینهها امروز صرف بیماریهای مزمن و سختدرمان میشود؛ بیماریهایی که نه تنها بار مالی سنگینی بر نظام سلامت وارد میکنند، بلکه زندگی بیماران را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. ازجمله این بیماریها میتوان به سرطان، بیماریهای روماتیسمی، مشکلات قلب و عروق و بیماریهای تنفسی اشاره کرد که سهم عمدهای از منابع حوزه سلامت را مصرف میکنند.اینجاست که نقش آزمایشگاههای پیشرفته مانند آزمایشگاه ملی مولتیاومیکس آشکار میشود. دادههایی که از این آزمایشگاه بدست میآید، نشان میدهد آیا درمانی که بیمار دریافت میکند، واقعاً مؤثر است یا برعکس ممکن است وضعیت بیمار را وخیمتر کند. بنابراین، برخی بیماران ممکن است تنها یک بار یا گاهی چند بار تحت این آزمایشها قرار بگیرند تا دادههای مولتیاومیکس کمک کند مشخص شود کدام درمان خاص برای آنها مؤثر خواهد بود و کدام مسیر درمانی باید اصلاح شود. این رویکرد نه تنها منابع را بهینه میکند، بلکه از ارائه درمانهای غیرمؤثر جلوگیری کرده و امکان تصمیمگیری هوشمندانه و شخصیسازیشده برای بیماریهای پیچیده و پرهزینه را فراهم میکند.
قانعی اظهار میکند: باید توجه داشت علم پزشکی دقیق هنوز در کشور ما بهطور کامل ایجاد نشده است. ما در حال حاضر در مرحله فراهم کردن ابزارها و زیرساختهای لازم هستیم تا از ارائه این خدمات عقب نمانیم. این تجهیزات و آزمایشگاهها، پایههای علمی و عملی پزشکی دقیق را تشکیل میدهند و با آغاز کار، مسیر تولید دانش در این حوزه نیز هموار خواهد شد. هنگامی که پروژهها و آزمایشگاهها به بهرهبرداری کامل برسند، کشور ما قادر خواهد بود در ارائه خدمات پزشکی دقیق در میان کشورهای پیشرفته قرار گیرد. اما در زمینه تولید علم و پژوهش مرتبط با این رشته، هنوز مسیری طولانی در پیش بوده و نیازمند تلاش مستمر است. به یاد داشته باشیم امروز رتبه پزشکی ما در جهان، براساس شاخصهای تولید علم، ۱۵ تا ۱۶ است؛ وقتی این شاخصها برای پزشکی دقیق سنجیده شود، میزان سهم ما در تولید دانش و نوآوری در این رشته مشخص میشود و فرصت دستیابی به جایگاه بالاتر فراهم خواهد شد. به عبارت دیگر، ما در حال سرمایهگذاری روی ابزارهای نوین و زیرساختهای آزمایشگاهی هستیم تا همزمان با کشورهای پیشرفته خدمات ارائه دهیم و همچنین بتوانیم در تولید دانش و علم مربوط به پزشکی دقیق، سهم واقعی خود را بدست آوریم.
نظر شما